Ölüm var ölümdü, ölüm də var zülümdü.
El sözü


Yəqin ki, bu dəqiqədən başlayaraq onu daha heç bir şey təəccübləndirməyəcəkdi. Cəmi bir saat bundan qabaq, günəş qübbənin kəlləçarxında dayanıb aləmi yandırıb yaxırdı. Bir saatmı? İki saatmı?... Bəlkə, lap on saat bundan qabaq: dünən gecə on ikinin yarısında, indi dayandığı yerdən çox-çox aşağıda, ay işığında gümüş kəmər kimi uzanıb Azərbaycanın cənubuna gedən şosedə taksidən enəndən sonra, balaca əl çamadanını nə üçünsə bərk-bərk sinəsinə sıxıb, gəldiyi yolla əks tərəfə üz tutmuş maşının arxa işıqlarına baxa-baxa fikirləşmişdi ki, daha 313 onu bu dünyada heç bir şeylə təəccübləndirmək mümkün deyil, dünyanın min bir tilsimi bura cəmləşsə də, o, bu sərin axşamın yapışqan təmasından savayı, heç bir şey hiss etməyə qadir olmayacaq. Maşının arxa işıqları - iki dənə qırmızı nöqtə uzaqlaşıb-uzaqlaşıb, gecənin zil qaranlığı içərisində çözələndi, ağır xəstənin sonuncu ümid çırağı kimi birdən yox oldu: o, qaranlıqda öz gözlərinin necə işardığını hiss elədi... Səhər ayılanda - iki qayanın baş-başa verdiyi yerdə, sal daşın üstdə yatmışdı - düz gözlərinə düşən gün işığı uzununa baxdı: günəş dənizin arxasından çıxırdı, qıpqırmızı idi, dəyirmi idi, boz, buludsuz səmanın köksündə haralara isə açılan nəhəng bir deşiyə bənzəyirdi, bu deşiyə sarı suların üzərində qırmızı bir yol gedirdi, o qırmızı yolda gecə onu bura gətirmiş taksi dayanıb qabaq işıqlarını yandırmışdı... O, gözlərini yumdu, sağ əlini yana uzadıb çamadanın üstünə qoydu və özü öz təşvişinə heyrət elədi: çamadanı buradan kim apara bilərdi ki?.. Nə üçünsə uzun müddət daha gözlərini açmağa cürət etmədi, başa düşdü ki, onun indiki halında qaranlıq işıqdan yaxşıdır, qaranlıqda dünyanı görmürsən və indiki halda o, dünyanı görməsəydi daha yaxşı idi. Çünki nə ətrafında cəmlənmiş qayaların, sal daşların sərt cizgiləri, nə də çox-çox aşağıda və çox-çox uzaqdakı dənizin dümdüz qoynu daha onu real aləmə qaytara bilməyəcəkdi, gecəki qəfil telefon zəngi onu qırx üç il ömür sürdüyü real aləmdən həmişəlik ayırmışdı... Gecə taksi fırlanıb gedəndən sonra, şose yolundan bu qayalıqlar yığnağına qalxa-qalxa həmin bu telefon zəngini neçə dəfə eşitmişdi, Allah bilir. Hər dəfə də cırcıramaların səsi xırp kəsilmişdi, qurd-həşərat da onu evindən, ailəsindən didərgin salmış bu telefon zəngindən qorxmuşdu... Gecə taksi fırlanıb gedəndən sonra o, qaranlıq 
içərisində görmədiyi neçə-neçə darvazalardan keçib, görmədiyi keşikçilərin xısın danışıqlarının müşayiəti altında tövşüyə-tövşüyə lap yuxarı qalxmışdı, nəhayət, sonuncu darvaza bağlanıb onu qaranlığın ixtiyarına vermişdi. Gecə taksi fırlanıb gedəndən sonra o, gözlərinin işartısından ayaqları altına düşən işığa baxa-baxa ürəyinin döyüntüsünə qulaq asmışdı, ürəyinin sıxıntısını anlamağa çalışmışdı. Qaranlıq yalnız qaranlıq deyil, dərdi-sər dolu nəhəng bir daş parçasıdır ki, məqam axtarır, əlinə keçənin çiyinlərinə salsın özünü. Hünərin var, yatma!.. Gecə taksi fırlanıb gedəndən sonra, çamadanı açıb əlini içinə salmışdı: ordaydı. İki-üç dənə buterbrod, bir termos adi kran suyu, bir də o... “TT”, səkkiz dənə də gülləsi. Ay apardınız ha! Biz qağa, çörəyi qulağımıza yemirik, ağzımıza yeyirik...
İsti çəkilmişdi. Günəş, baş-başa verib dayanmış iki qayanın arasında, halqavarı boşluqda eynən səhərki kimi qırmızı-qırmızı yanırdı. İndiki hərarət günəşin deyildi, bütün günü cəhənnəm istisini özünə hopdurmuş daşlardan və torpaqdan qalxan hərarət idi: o, bu hərarətin, ayaqları altında gözəgörünməz tüstü kimi necə burulub günəşə sarı yönəldiyini bütün vücudu ilə hiss edirdi. Müşahidə elədiyi bu yanğınlı axın onda heç bir təəccüb doğurmurdu, elə bil dəfələrlə min-milyon dəfə gördüyü ən adi şeylərdən biri idi: günəş istini geri alırdı. Allah verdiyi canı geri alan kimi. Daşlardan qəribə səslər çıxırdı, elə bil nəydisə, nəsə demək istəyirdi, kimdisə, kimisə çağırırdı. İnsan dilində bunu izah edə biləcək bir söz yoxdu. Hardasa ana balasını əmizdirirdi, süd körpənin ağzından aşıb-daşırdı... Beyni ağrıdı. Ağrı lap içəridə idi, orda çoxdan unudulmuş xatirələrdən başqa, bir şey yoxdu: nə ümid, nə həsrət, nə dilək, heç bir şey. Yalnız ağrı və yadına gəlmədiyi xatirələr. Görəsən, ağrıyan nə idi, ay Allah... Belə də ağrı olarmı?.. Mininci dəfə çamadanı açdı, ya ikinci dəfə - bilmədi. Bu dəfə də əlini tapançanın buz kimi soyuq dəstəyinin üstünə qoydu, bir xeyli çəkmədi. Qaysaqlanmış, çatlaq dodaqları aralandı, amma səsini içəridən eşitdi: ay apardınız ha! Sonra termosu çıxardı, qapağını açıb bir qurtum soyuq su içdi: suyun dadında iti xəncər tiyəsinin sərt təması qədər aydın bir qoxu vardı: on metrlik mətbəxin qoxusu, arvadının qoxusu, səkkiz yaşlı oğlunun qoxu¬su. Gecə, bu balaca əl çamadanını dolabın başından götürəndə, arvadının qorxudan səndirləyə-səndirləyə, daldalı gedib divara arxalandığını, əsim- əsim əsdiyini xatırladı. Heyrətdən genişlənib, az qala, hədəqəsindən çıxmaq istəyən bir cüt gözün dərinliyindən isə qorxudan çox, quduz itin qəzəbi vardı. O telefon zəngindən sonra üç otağın üçündə də hava elə bil birdən- birə ağırlaşmışdı. Taksi gümüş kəmərə bənzər yolda dayanıb onu düşürən- dən sonra da o, hələ amiak dadı verən bu ağır havanı tamamilə ciyərlərindən 
çıxara bilməmişdi... Termosu təzədən çamadana qoydu, qıfılladı, beynindəki ağrıdan birtəhər xilas olmaq üçün yerini dəyişdi, baş-başa verib dayanmış qayaların sağ tərəfindəki kölgəliyə keçdi, oturub kürəyini qayaya söykədi, çamadanı da ayaqları altına qoydu. Amma ağrı azalmadı. Baş ağrısı olsaydı bir əncam çəkərdi: ya pencəyini çıxarıb başına dolardı, ya da gicgahlarını ovuşdurardı - övkələyib-övkələyib birtəhər ağrını azaldardı. Bu, başqa ağrı idi, yəqin ki, belə ağrılar, belə dözülməz işgəncə verən beyin uğultusu hər adamın ömründə bircə dəfə, uzağı iki dəfə olur: bir ana bətnində, bir də ölümdən qabaq... Və yalnız indi bütün aydınlığı ilə başa düşdü ki, o, bir daha evinə dönməyəcək, bir daha liftə girib beşinci mərtəbəyə qalxmayacaq, bu günmü, sabahmı, on gün sonramı öləcək, amma harda bilmir, bəlkə də, elə burda, bu qayalıqların arasında, başı üzərində dəstə-dəstə uçuşan çalağanların kölgələri altında. O, bir də evinə dönməyəcək. Onu evdən çıxarıblar, meyiti çıxaran kimi. Özü öz cənazəsini çiyninə alıb, gecə, gümüş kəmərə bənzər yolda maşından enib və bura, qayalıqlara girib. Fatihə! Allah cəmi əhli-qübura rəhmət eləsin! Bunu kim dedi, görəsən?.. Kim tək qalır, elə bilir, doğrudan təkdir. Amma heç kəs, heç vaxt tək qalmır. Ağrı elə bil ağlına gələn bu fikrə bənd imiş kimi, birdən-birə yox oldu, o, gicgahlarında soyuqluq hiss elədi və bir də səbəbi özünə heç cür aydın olmayan qəribə bir yüngüllük duydu: elə bil hündür və çətin baryeri keçmiş at idi, indi onu tövləyə rahatlamağa aparacaqdılar...
Lift işləməyəndə pilləkənləri tövşüyə-tövşüyə qalxıb, hər mərtəbənin meydançasında nəfəsini dərmək üçün ayaq saxlayıb, qırış alnının puçur tərini əlinin arxası ilə silə-silə, o biri əlindəki bir qazan isti yarpaq dolmasını ayaqları altına qoyub, pıçıltı ilə öz-özüylə danışan anasının büzüşüb qırışmış sifətini xatırladı: həftədə bir dəfə, iki dəfə öz balaca daxmasında ayından- oyundan bişirib oğluna, nəvəsinə pay gətirməyi illərdən bəri özünə adət eləmiş qarının batıq sinəsindən eşidilən xışıltı da qulaqlarında səsləndi: elə bil ayaq altda payızın lap sonuncu xəzəlləri tapdalanırdı. Sonra eynən bu xışıltı kimi batıq və narahat bir səs - nə deyirdi məlum deyildi. Amma hardasa bir ana uşağını əmizdirirdi və süd uşağın ağzından aşıb-daşırdı. Ağrı yenə tarım çəkilib, birdən qırılan sim titrəyişiylə beyninin, qafasının bayaqkı yerində təzələndi. Anası dördüncü mərtəbə ilə beşinci mərtəbə arasındakı meydançada qaldı. Projektorları söndürdülər.
Gecə müsibətli gecə idi. Lap uzaqdan dənizin narahat səsi gəlirdi, bu, dağların səsi deyildi, Yer kürəsinin nəhəng və dərin çökəkliklərindən birinə milyon illərdən bəri yığılmış suların çalxantısının səsi idi. İçərisindən qalxan soyuq onu dilim-dilim kəsib hərdən o dərəcəyə gətirirdi ki, o, qayaya sığınıb
yanağını daşa söykəyirdi, çünki daş nisbətən isti idi və yəqin ki... daşların ona yazığı gəlirdi. O müsibətli gecənin qorxusu isə başqa bir şeydən başlamışdı - gözlərinin işartısından qabağa düşən işıq dairəsində qayalardan birində əcaib bir rəsm görmüşdü: kimisi əlində nizə nəhəng bir heyvanın qarşısında dayanmışdı. Haradır bura, ay Allah?.. Elə oradır, sənin gəldiyin yer, sığınacaq tapdığın yer, balaca əl çamadanında öz növbəsini gözlə¬məkdən təngə gəlmiş tapançanın arzuladığı yer - gözdən iraq qaranlıq dünya. Və bir uzun nizə də bu dünyada öz növbəsini gözləyirdi. Görək Allah kimə verəcək!.. Taksi fırlanıb gedəndən sonra neçə-neçə darvazalardan keçib bura qalxandan sonra o, ömründə birinci və sonuncu dəfə uzaqdakı dənizin çökəyə yığılmış sularının ağır nəfəsini eşitmişdi. Anasının pay gətirdiyi bir qazan dolmanı mətbəxdə qızdırıb onun qabağına qoymuşdular. Bu dolmanın ləzzəti dünya üzərində tək qalmış sonuncu kişiyə sonuncu qadının yaxınlığı qədər təkrarolunmazdı.
“A bala, haram pulun axırı yoxdu, bir az toxta.”
O telefon zəngindən sonra arvadına bircə bunu deyə bilmişdi: bacarsan, anamın qırxını ver...
Sal daşın üstündə böyrü üstə uzanıb, dizlərini büküb, bir əli çamadanda səksəkəli bir yuxu yatmışdı. Çünki bu tapançalı və nizəli gecəni yuxuda keçirməsəydi dəli ola bilərdi. Ulduzlu səmanın altında irili-xırdalı qara çadırlar kimi göyə ucalan qayaların əhatəsində, həşəratların səsini dinləyə- dinləyə bərk-bərk gözlərini yummuşdu, sal daşın xırdaca çala-çuxurlarından gündüzün istisi bədəninə dolurdu, bu hərarət, bu neçə saatın ərzində gərkinlikdən quruyub qaxaca dönmüş əzələlərini yumşaldırdı, bu əzələləri qarşıdakı narahat və səksəkəli yuxuya hazırlayırdı... Görəsən, burada qəbiristan var? Kaş anasını burada basdıraydı. Allah sənə rəhmət eləsin, ay ana!..
Əlbət, bu dəqiqədən başlayaraq onu daha heç bir şey təəccübləndirməyəcəkdi. Təəccüb, heyrət, qəzəb, iztirab - hər şey, insanı həyatda insan edən nə varsa hər şey orada qalmışdı - işıqlı dünyada. Anasının diriliyini və ölülüyünü, arvadının son dəfə dodaqlarını bərk-bərk sıxıb, boğazına qalxan hıçqırığı saxlamaq cəhdini, oğlunun heç nədən xəbəri olmayan uşaq laqeydliyini, eynən bu əl çamadanı boyda, evdə qalmış o biri çamadandakı iyirmibeşlikləri və əllilikləri, iki ay bundan qabaq, o telefon zəngindən düz altmış gün qabaq arvadının kənddəki etibarlı qohumunun evinə apardıqları üçüncü çamadanı və bir balon qızıl onluqları. Hər şeyi orda qoyub gəlmişdi. Həmişəlik. Həzrəti İsrafil zurnasını çalana qədər... Özüylə bura ancaq dəli bir intizar gətirmişdi. Qayalarda, daş-kəsəkdə, ayaqları altındakı cadar torpaqda, qurd-quşun gecəki və gündüzkü səsində, uzaqdakı, dənizin hənirti-sində də intizar vardı. Burda nə vardısa, onunla bərabər intizar içindəydi, onunla bərabər son mənzilin şeypur səsini gözləyirdi. Amma hərdən iynənin ucu boyda imdadlı ümid qığılcımı gözləri qabağında yanıb-sönürdü - onu gümüş kəmərə bənzər yolda düşürdən taksinin dönüm siqnalı kimi. Bəlkə, bir möcüzə baş verə, uzağı, sabah axşama kimi, onun yerini bilən kiçik qardaşı bura gəlib, bəlkə, bir şad xəbər deyə: danışdım qorxma, qayıt. Üçcə söz. Yaradanın möcüzəsinə bərabər üç söz.
O, ayaqqabılarına baxdı. Çünki arzuladığı üç sözün intizarında çox qala bilməzdi - ürək daşdan deyil, lap elə daşdan olsaydı da, əgər başını aşağı salıb fikrini yayındırmasaydı, o daş ürək də bu qayalar kimi partlayıb çat-çat olardı... Ayaqqabılarını toz basmışdı, dünən gecə geyib indiyəcən çıxartmadığından, ayaq barmaqları sızıldayırdı, baldırlarının əzələləri isə bir neçə yerdə qalın kəndirin düyünləri kimi şişmişdi. O, bir az da aşağı əyildi, ayaqqabılarının bağını açdı, ayağından çıxardı, corablarını da soyundu. Dabanlarını növbə ilə torpağa basdı: ilıq torpaq ayaqlarına sərinlik gətirdi. Sonra yenə, deyəsən, üçüncü dəfə çamadandan termosu götürdü, hələ də sərinliyini saxlayan sudan boğaz dolusu bir qurtum içdi, termosun qapağını dodaqlarına yapışdıranda hiss etdi ki, dodaqları qaysaq bağlayıb şişib. Amma məhz bu duyum, elə bil hələ də canında qalmış gecəki qorxunun olan-qalanını apardı, o, buraya gəldiyi dəqiqədən indiyə kimi birinci dəfə ciyərdolusu nəfəs aldı. Nə yaxşı siqareti buraxıb. Burada siqaretsiz qalmaq heç olmazdı.
Bir neçə il bundan qabaq əmisi oğlunun görüşünə getdiyini xatırladı. Lənət şeytana! Elə bil bütün nəslinin alnına yazılıb ki, gərək elə hamısının canı türmədə çıxa!.. Necə görüşdülər, qalın şüşə arxasından bir-birilə tele-fonla nədən danışdılar, - bunları dəqiq xatırlaya bilmədi. Əmisi oğlu qara libasda idi, döşündəki ağ dördkünc parçada adı, familiyası, bir də rəqəmlər yazılmışdı. Qara saçları dümağ ağarmışdı. Saçının ağı elə bil sifətinə keçmişdi, ordan da aşağı axıb barmaqlarının ucunda dayanmışdı... Onların söhbətinə göz qoyan soldatdan xahiş edib, əmisi oğluna bir qutu yaxşı siqaret vermək istəmişdi. Əmisi oğlu almamışdı: “Siqareti tərgitmişəm, axmaq şeymiş, sənə də məsləhət görürəm, daha çəkmə”. Ordan, dəmir darvazasından çıxandan sonra o, ürəyinə dammış qəfil qorxuya tabe olub, qərara gəlmişdi ki, mütləq siqareti tərgitməlidir. Bu dünyanın işlərini bilmək olmaz... Koloniyadan mehmanxanaya piyada qayıda-qayıda, qalın paltosunun boyunluğunu qaldırıb, qulaqlı papağının qulaqlarını aşağı salsa da, soyuqdan titrəyə-titrəyə və şaxtalı havada rastlaşdığı adamların sifətinə nə
üçünsə diqqətlə baxıb, onların belə bir havada ölməyib diri qaldıqlarına təəccüb edə-edə, səbəbi özünə aydın olmayan dərin bir təşviş hissiylə öz gələcək həyatını düşünməyə başlamışdı. Beynində dolanan fikirlər ayaqları altda ovxalanan qar kimi soyuq və təzə idi.
“A bala, haram pulun axırı yoxdur, bir az toxta.”
Qırmızı günəş bayaqkı yerində, baş-başa verib dayanmış iki qayanın arasında sıxılıb durmuş, içi qan dolu qızıl ləyənə bənzəyirdi.
O gecəki telefon zəngindən sonra necə aşağı enib payi-piyada yaşadığları qəsəbədən şəhərin mərkəzinə, kiçik qardaşıgilə gedib onu yuxudan elədiyini, birotaqlı rahat mənzili bircə anın içərisində, ağır yük kimi özü ilə gətirdiyi bəd xəbərlə doldurmasını da xatırladı. Qardaşı yuxulu gözlərini elə bil aça bilmirdi, dar dəhlizdə maykada və trusikdə, ayaqyalın dayanıb kefli kimi yırğalanırdı. Güllü-güllü xalata bürünüb, bir əliylə xalatın düyməsini didişdirə-didişdirə qardaşı arvadı ərinin arxasından ona baxıb səssiz-səmirsiz ağlayırdı: yaşla dolub iriləşmiş gözlərindəki yazıqlığın və mütiliyin müqabilində o özünü güclə saxlamışdı, yumruq boyda hıçqırıq xırdaca hülqumuna ilişib daha yuxarı qalxmışdı, əriyib damla-damla ürəyinə axmışdı. O, tələsik qardaşına nəsə demişdi, nəyisə ona başa salmışdı, sonra sağollaşmadan, əl tutmadan, öpüşmədən dəhlizdən çıxmışdı. Qapını arxasınca ehmalca bağlamışdı. İlk dəfə orada, mərtəbənin yarıqaranlıq meydançasında burun pərlərində ammiak iyini hiss edə-edə ilk dəfə bu sözləri orada demişdi: “Ay apardınız ha!” Evdə tapançanı çamadana qoyanda daha arvadı son iki saatın sükutuna davam edə bilməmişdi, qadının səsindən inilti qopmuşdu. İlk anlar o, bu səsin inilti olduğunu belə anlama¬mışdı: ona elə gəlmişdi ki, həyətin harasındasa yazın bu axır günlərində törəyib artmış küçüklərdən biri zingildəmişdi. Sonra çamadanı bağlayıb qəddini düzəldəndən sonra, arvadına gözucu nəzər salıb başa düşmüşdü ki, arvadı onun qərarı ilə razıdır, arvadı da onun kimi başqa heç bir çıxış yolu görmür. Əhsən!..
Ayaqlarının zoqqultusu azalmışdı, ehmalca, tələsmədən termosun qapağını burub çamadana qoydu, çamadanı bağladı. Sabah səhər qardaşı bura gəlib onu tapmasa, onda, deməli, qonşuları Müğbil kişinin müdrikanə kəlamı kimi, “əhvalat vaqe olub qurtarmalı idi”... Necə ki, indiyə kimi çox- çox adamların bu dünyada əhvalatları vaqe olub qurtarmışdı - birininki tez, birininki gec, amma qurtarmışdı. Elə o telefon zəngi də adi xəbər deyildi. “Kərimovu apardılar” kəlməsi, əslində, Müğbil kişinin müdrikanə kəlamının şifri idi, dəstəyi menbranasında qəfəsə düşmüş quş kimi çırpınan səsdə isə adi xəbərdən çox bədniyabət bir niyyət vardı. Son iki ayda o, telefon
zənginin yalnız gecələr səslənməsinə adət etmişdi: bu evə indi yalnız gecələr zəng vururdular və yalnız pıçıltı ilə danışırdılar. Pıçıltı ilə verilən xəbərlərdə, əslində onun üçün gözlənilməz heç bir şey yoxdu. Bu zənglərin hamısının mənası birdi: hazırlaş, qardaş, hadisələrin gedişi onu göstərir ki, vəziyyət yaxşı deyil, indiyə kimi onun və Kərimovun rüşvət verdiyi adamlar daha rüşvət almaq istəmirlər, sözü bir yerə qoyub deyiblər ki, gedin başınıza çarə qılın, daha bu xına o xınadan deyil. İlk dəfə o, bu xəbəri eşidəndə arvadının yanında xoruzlanıb, əlini əlinə vurub rüşvət almaq istəməyən həmin o adamların qorxaq və nakişi olduqlarından bir xeyli ağızdolusu danışmışdı, arvadı da onun təsiri altına düşüb, ərini daha da qızışdırmışdı.
Bu söhbət, ərlə arvadın arasında bu ürək-dirək vermə oyunu səhərin alatoranına qədər davam eləmişdi: gecənin qaranlığına qarışmış pəncərə şüşələri bozarmağa başlayanda və şəhərin bu yerində qəsəbənin qurtaraca-ğına kiminsə balkonundamı ya həyətindəmi xoruz banı eşidiləndə, stolun üstündəki soyumuş çaydan bir-iki qurtum içib yatmağa getmişdilər. Arvadı¬nı o dəqiqə yuxu aparmışdı. O isə bayaqkı söhbətdən cuşa gəlmiş əsəblərini uzun müddət sakitləşdirə bilməmişdi, uzun müddət yerində üstüaçıq uzanıb, konkret heç bir şey haqqında fikirləşmədən, nə üçünsə üzbəüzdəki pəncərənin tozlu şüşəsində parıldaşan gün işığına baxa-baxa hisslərin, duyumların anlaşılmaz axarına tabe olmuşdu. Bədəni - ayaq barmaqlarından tutmuş beyninin ən xırda hüceyrələrinə qədər - bu axarın içərisində tarıma çəkilmişdi. Yalnız hava lap işıqlaşanda, üzbəüzdəki divarın rəngindəki qatmaqarışıq bozluq yox olub, yerini aboyun sarımtıl güllərinə verəndə, o, yarıyuxulu, yarıoyaq bir vəziyyətdə gözlənilməz bir fikrin girdabına düşmüşdü: əgər bir şey olarsa, Allah eləməsin, əgər onu da başqaları kimi dolaşdırarlarsa, Allah eləməsin, onda qardaş, məni diri-diri heç kəs heç yana aparıb-eləməyəcək. Bu yaşımda mənim koloniyada can çürütməyə nə meylim var, nə həvəsim. Koloniya nədi, ə?.. Və, o gecə məhz belə bir fikrə gələndən sonra, böyrü üstə dönüb, səhərə qədər, səhərə qədər deyəndə ki, gündüzün günortaçağına kimi rahat və röyasız bir yuxu yatmışdı... Rahat - hə, amam röyasız - yox. Bu ana kimi, kim ondan həmin o gecəki yuxu barəsində soruşsaydı, yəqin ki, məhz rahat və röyasız yatdığını söylərdi. Amma yalnız bu ana kimi. İndi qayaya söykənib, yavaş-yavaş düşən axşamın qırmızımtıl işıq aləmində, həmin o gecə, daha doğrusu, o gecənin səhərçağı, otaq işıqlaşandan sonra yatan kimi qəribə bir yuxu gördüyünü xatırladı. Ağır və narahat yuxunun quyu dərinliyində elə bil işıq yanmışdı, qırx üç illik ömründə demək olar ki, hər gecə gördüyü əbləh yuxulardan fərqli olaraq, o gecə həlim axara düşüb, son on beş ildə bircə kərə də yadına salmadığı, haçan öldüyünü belə unutduğu dayısı Mustafa kişini yuxusunda görmüşdü, həmişə yuxuda eşitdiyi qarmaqarışıq səslərdən də fərqli, əziz bir səsin yaxın sədasını eşitmişdi, yaz yarpızının nəmişli qoxusunu duymuşdu. Dayısının çal saqqalındakı çörək qırıntılarının sinəsinə töküldüyünü də görmüşdü. Mustafa kişi saçaqlı xurcununu Bakının o zamankı birmərtəbəli, yastıdam evlərindən birinin dar dəhlizində qoyub, xamralı çörəyini, qovutu və xurcunun iki gözüdolu gətirdiyi nağılları ayaqları arasında vurnuxan, müharibənin acısını arıq sifətində parıldaşan iri gözlərdə gəzdirən balaca- balaca uşaqlara paylamışdı. Və indi, bu röyanı yadına salandan sonra başa düşmüşdu ki, günorta yuxudan durub heç bir şey xatırlaya bilmədiyinin səbəbi stol üstündə, bərli-bəzəkli nimçələrdə, gümüş çəngəl-bıçağın əhatəsində evin yiyəsini gözləyən son dərəcə dadlı, həmin o keçmişin, bəlkə də, bir həftəlik yeməyinə bərabər ola biləcək onun adicə səhər yeməyi idi. Ac qarın və gecə ərzində təzə çaxır kimi qaynayıb-daşmış mədə şirəsi beynin sonuncu xatirə qapısını da həmişəlik kilidləmişdi.
Əgər indi o vaxtlar olsaydı - ötən günə gün çatmaz, günü günə calasan da Mustafa kişinin ayda bir dəfə, iki dəfə dağlardan enib çiynində xurcun, çal saqqalını qaşıya-qaşıya, “dağlardan gəlirəm, a bala” deyə-deyə onlara sovqat gətirdiyi vaxtlar olsaydı, o vaxtlar ki, gecələr havası ağır balaca otaqda, yerdən salınmış yorğan-döşəkdə bir-birinə sığınıb-qısılıb, təzə qovutun dadı dodaqlarında yapışan bir bacı, iki qardaş dünyanın bütün qorxulu nağıllarını dünyanın ən şirin şərbəti kimi içirdilər, əgər indi o vaxtlar olsaydı, anasıyla bir yerdə Allaha, peyğəmbərə yalvarıb vaxtı dayandırardı, ikicə günün səadətini bir insan ömrü qədər uzadardı. Kaş heç böyüməyəydi. Kaş heç o günlərdən sağ çıxmayaydı. Kaş elə dayısı ilə dağlara gedib qarda- çovğunda həlak olaydı. Kaş o yetimlik illəri qurtarmayaydı. Uzanıb-uzanıb o günlərə qədər davam edəydi. Amma neyləyəsən, deyir sən saydığını say, gör fələk nə sayır. Bunu anası da deyərdi, dayısı da. Atasının cəbhədən qara kağızı gələndə anası dəhlizdə kətilə çöküb, gözlərindən bir gilə yaş axıtmadan, birinci dəfə bu sözləri demişdi. Sonra tel vurub qohum-əqrə¬badan yeganə sağ qalan dayıları Mustafa kişini çağırmışdılar. O da dəhlizdə kətilin üstündə oturub, eynən anası kimi əllərini dizləri üstə yumruqlayıb, bu sözləri demişdi: sən saydığını say, gör fələk nə sayır. Sonra qonşular bir- bir gəlmişdilər, onlar da dəhlizdə buna bənzər nəsə demişdilər. Qara gün, Bakının bu birmərtəbə yastıdam evlərindən birinə bu sözlərlə gəlmişdi - ağlaşmayla, vay-şivənlə yox, fələyin çaldığı havayla. O gecə o qaranlıq pəncərədə işığabənzər bir şey görmüşdü: fələk ağ geyib, sazı sinəsinə basıb yanıqlı bir hava çalırdı... Bunu da xatırladı. Bunu da unutmuşdu. Hər şeyi 
unutduğu kimi. Ay Allah, belə də zülm olarmı?! Yəqin, elə bu zülmün çoxluğundandı ki, günəş indi belə yazıq-yazıq yanırdı, qırmızı işığında ötən günlərin kövrək ovqatı vardı. Qayaların, daşların çalın-çarpaz çatlaqlarında da qırmızı işıq göründü, aləm od tutmuşdu. Hətta birdən ona elə gəldi ki indicə, qayaya söykənib oturduğu yerdə vulkan püskürəcək, bütün unudulmuş xatirələr torpağın altındadır, vulkan püskürtüsü ilə üzə çıxma¬lıdır. Çünki heç bir vaxt günəş nahaq yerə belə qırmızı-qırmızı yanmayıb, hər adamın öz günəşi var və vay o gündən ki, belə qızarıb aləmi yandırıb-yaxa.
Vay o gündən.
“Sən saydığını say, gör fələk nə sayır.”
“Haram pulun axırı yoxdu, bir az toxta.”
“Dağlardan gəlirəm, a bala.”
“Kərimovu apardılar.”
Qayalar çata-çata yanırdı. O, iki qayanın baş-başa verib dayandığı yerdə, arxasını daşa söykəyib, əlini çamadanın üstünə qoyub, yəqin ki, son dəfə gördüyü bu mənzərəyə baxa-baxa içini-içalatını yeyirdi. Lənətə gələsən səni, ağ Qobustan qayalıqları, lənətə gələsən!..
Axırıncı dəfə burada haçan olmuşdu... Bunu da xatırladı - gözünün qabağında hamar bir qaya parçası düz ortadan çatıldı...
Haradansa qonaqları gəlmişdi - onun və Kərimovun qonağı, hər iki-sinin haqq verdiyi adamlardan biri də vardı: ildə bir dəfə, iki dəfə Bakıya gəlib, gözəl mehmanxanalardan birində onunçün əvvəlcədən tutulmuş nömrədə on beş-iyirmi gün qalırdı. Axırıncı dəfə bura onunla bir yerdə gəlmişdilər. Özü də gündüz yox, gecə “İnturist”də keçən səsli-küylü, yeməkli-içməkli məclisdən sonra mehmanxanadan çıxıb, maşınlara oturub, düz bura sürmüşdülər - eynən ötən gecəki kimi bir gecə idi və bu gecədə həmin o gümüş kəmərə bənzər yol da vardı, elə bil ovuc-ovuc səmaya səpələnmiş ulduzlar da. Çox içmişdilər, çox yemişdilər, ağırlaşıb dumanlı başlarını havaya vermək məqsədiləmi, ya bu gecəni uzatmaq, qurtarmağa qoymamaq niyyətiləmi alabəzək, maqnitofonlu maşınlara oturub hay-küylə, zarafatlaşa-zarafatlaşa yarım saatlıq yol gəlmişdilər, hörmətli qonağa Qo¬bustan qayalıqlarını göstərmək istəmişdilər. İki qız da götürmüşdülər. Ucaboy, əndamlı, qalın və hissiyyatlı dodaqları ilə ilk baxışdan kişiləri yoldan çıxaran Marqonu xüsusi olaraq qonaq üçün ayırmışdılar - onunla haqq-hesabı əvvəlcədən çürütmüşdülər. Marqo, Kərimovun adamı idi, adamı deyəndə ki, kişiylə qadın arasında ola biləcək şeylər onlarçün keçilmiş mərhələ idi, indi Marqo seçmə qonaqlar üçün, lazımlı adamlar üçün 
saxlanılan bir növ bəxşiş kimi bir şeydi, xüsusi preyskurantı ilə. O biri qız onların arasına təzə düşmüşdü, deyəsən, udunu da məclisə götürüb gəlmiş məşhur tarzənin adamı idi: qaraqaş, qaragöz, danışanda hələ yanaqlarına qızartı çökən, şit, bayağı zarafatlara dözməyib hərdən başını aşağı salan bu qızın on yeddi-on səkkiz yaşı güclə olardı. O, kimin alnına və yaxud hansı yerinə yazılmışdı, bunu hələ bilmirdilər və əslində, o gecə bunun heç bir əhəmiyyəti yox idi. O gecə yalnız qonağın gecəsi idi. Nə vardısa qonağın olmalı idi - “İnturist”də söylənilən uzun-uzadı sağlıqlar, kababın qabırğalı tikələri, fransız konyakı, kiminsə evdən gətirdiyi şorabalı bibər-badımcan, onluqlara, iyirmibeşliklərə çalınan “blatnoy” havalar (qonağın əsli Odessadan idi) və nəhayət, Kərimovun öz qolundan açıb qonağın qoluna bağladığı qızıl qolbaqlı bahalı İsveç saatı, blok-blok Amerika siqaretləri və daha nələr, - hamısı qonaq üçün idi, onun razı qalması naminə idi. Üstəlik də, lap axırda, evdə çimib təmizlənmiş, geyinib-kecinmiş Marqo; əgər mümkün olsaydı, onu da boşqaba-zada yerləşdirib stolun üstünə qoyardılar - təki qonaq razı qalsın. Maşınları gümüş kəmərə bənzər yolda saxlatdırıb, gecənin qaranlığına tökulüşüb - on nəfərdilərmi, iyirmi nəfərdilərmi, yadında deyildi - hıqqana-hıqqana, çığıra-bağıra yuxarı qalxmışdılar, qara- qara, nəhəng-nəhəng qayaların arasında ikibir-üçbir dayanıb, udunu da bura qaldırmış tarzənə demişdilər ki, çalsın. Və o ulduzlu gecədə, şəhərdən çox- çox uzaq yerdə, uzaqdakı dənizdən çox-çox hündürdə, udun səsi eşidilmişdi: əks-səda verə-verə, keflənmiş beyinləri daha da dumanlandıra-duman- landıra, kövrəlmiş hissləri cuşa gətirə-gətirə... Həmin o gecə o uda qulaq asa-asa qəribə bir fikrə gəlmişdi: görəsən, indi bu mağaralarda bir məxluq yaşayır, ya yox? Kiminsə əl fənərini götürüb, ayaqları altını işıqlandırıb, ca¬maatdan xeyli aralanmışdı, fənəri qaldırıb işığı qayalardan birinin boz, çat¬laq gövdəsinə salmışdı və birinci dəfə, əlində nizə nəhəng bir heyvanın qarşısında dayanmış əcaib adamın rəsmini onda görmüşdü. “Bıy, atana lənət, ay kişi, bu lap bizim Samsonova oxşayır ki!” Amma nə üçünsə, bəlkə də, qəfil bir vahiməyə düşdüyünə görə, dayandığı yerdə çox yubanmayıb geri qayıtmışdı, yol yoldaşlarına qarışıb, onlarla bir yerdə uda qulaq asmışdı. O gecə yorğun-arğın, mədəsində səhər tezdən başlayıb yediyi qutabların, kababların ağırlığı, içdiyi fransız konyakının və cecə arağının yanğısı, lift işləmədiyinə görə, beşinci mərtəbəyə tər tökə-tökə qalxıb evə qayıdanda arvadı hələ yatmamışdı, otaqlarda işığı keçirib, mətbəxdə çay içə-içə, qəzetə baxa-baxa ərini gözləyirdi. Arvadı ona heç nə deməmişdi, ərinin səhərə yaxın evə dönməsindən gileylənməmişdi - illərdən bəri adət etdiyi, öyrəndiyi şeylərdən biri də bu evdə heç bir şeydən narazılığını bildirməmək 
idi: kişinin kişi yeri var, arvadın arvad. Amma o gecə bir azca başqa cür olmuşdu, arvadı, xəstəxanada ağır vəziyyətdə yatan, günbəgün şişən qayınanasının - bu gün lap pis olduğunu ərinə bildirmişdi, yalnız bircə şeydən gileylənmişdi ki, niyə gedib anasına baş çəkmir, arvad oğlunu görmək istəyir... O, mətbəxdə, arvadının yanında oturub, başını əlləri arasına alıb, xəstəxananın ağ divarlarını, ağ geymiş şəfqət bacılarını, ağ yorğan altında yatan anasının göyümtül dodaqlarını təsəvvüründə canlandırmışdı: arvadın nəfəsi çatmırdı, sinəsindəki xışıltı günbəgün, saatbasaat çoxalırdı. Həkimlərin dediyinə görə, əlac bircə möcüzəyə qalmışdı. O, başı əlləri arasında, fısıldaya-fısıldaya xeyli beləcə oturub, arvadının gileyinə cavab vermədən, özlüyündə anasının yatdığı xəstəxananın, dünyanın bütün xəstəxanalarının bütün həkimlərini yeddiqat söyüşlə dağlamışdı: heç dəxli var, ətək-ətək həkimə, dava-dərmana pul tök, bircə ananı xilas eləyə bilmə! Sonra spirtli içkilərdən yumşalıb lehimlənmiş beynində əsəbi bir fikir yaranmışdı: bu arvad da vaxt tapdı ölməyə! Çünki qonaq hələ on gün də Bakıda qalmalıydı və bu müddət ərzində əgər arvadın başına bir iş gəlsəydi, o, qonaqdan ayrılıb, hüzr-mərasim məsələlərilə məşğul olmaq məcburiyyəti qarşısında qalacaqdı. Qonaqdan isə ayrılmaq heç cür mümkün olan şey de¬yildi - ona görə yox ki, qonaqla keçirdiyi günlər, saatlar yemək-içmək, kef- işrət etmək idi, əlbəttə, yox. Qonaq evə Kərimov dördüncü bir şəxsi dilə gətirib onu da haqq almağa məcbur eləməliydilər. Çünki çox adamın gələcək əmin-amanlığı, rahatlığı və nəhayət, xoşbəxtliyi bu dördüncü adamın həmin o haqqı alıb-almamasından asılı idi. Bunu və buna bənzər başqa şeyləri fi¬kirləşə-fikirləşə mətbəxdə, oturduğu yerdəcə, o, yuxuya getmişdi. Arvadı¬nın onu necə yataq otağına aparıb, soyundurub çarpayıya uzatdığından da xəbəri olmamışdı...
Bakının birmərtəbə, yastıdam evlərindən birində bir ana uşağını əmizdirirdi, süd körpənin ağzından aşıb-daşırdı. Və başqa bir adam pəhləvan cüssəli, çal saqqalıyla o evin dar dəhlizində dayanıb, çiyinindəki saçaqlı ağır xurcunu yerə qoyurdu, deyirdi: “Dağlardan gəlirəm, a bala!”. O ağladı. Səssiz-səmirsiz, balaca uşaq kimi burnunu çəkə-çəkə və yazıq-yazıq ağladı. Bir vaxtlar müharibənin lap qıtlıq illərində Bakının dar küçələrindən birində bir dilənçi vardı: sısqabədən, həmişə çirkin-pasın içində olan qoca bir kişiydi. Camaata yaxınlaşıb heç nə demirdi, əlini uzadaraq beləcə səssiz- səmirsiz və lap balaca uşaq kimi burnunu çəkə-çəkə ağlayırdı, sədəqə diləyirdi. İndi əlçatmaz, ünyetməz uzağın aclıq illərində qoyub gəldiyi bu dilənçini xatırlamaqla, o elə bil dünən gecə qaranlıqda taksidən enib buraya qalxdığı dəqiqədən ona rahatlıq verməyən ümdə səbəbi, nəhayət ki, yaxala-
maq istəyirdi - bu səbəb çalağanların günorta kölgəsi kimi haçandan bəri gözləri qarşısında oynaşırdı, torpağın, daşların üstündə sürüşüb-sürüşüb, ələ gəlmirdi. Amma gəlməliydi, o bu səbəbin nə olduğunu əvvəl-axır bilməliydi və yəqin ki, haçansa son addımdan qabaq sirli pərdə çəkilib bu ümdə səbəbin mənasını onun üçün açacaqdı. Allah bütün dirilərə səbir versin! Darvazanın o tərəfində qalan dirilərə də, bu tərəfində qalanlara da... Ona elə gəldi ki, yenə gözlərini yumub, çünki səhər erkəndən, gün çıxandan dəfələrlə gözlərini yummuşdu - işığa baxmaqdan qorxurdu. İşıqda, intizarında olduğu ümid çoxalırdı, qəlbində qurğuşun kimi qaynayıb-daşırdı, hətta hərdən ona elə gəlirdi ki, indicə lap indicə qardaşının səsini eşidəcək və onun bütün əzab-məşəqqətləri yox olacaq - ağır, adamı dəli edə biləcək sərsəri bir yuxu oyandıqdan sonra yoxa çıxdığı kimi. Ya xudavəndi-aləm, sən özün kömək ol!.. Amma başa düşdü ki, gözlərini yummayıb - həm hava əməlli qaralmışdı, həm də açıq gözlərinin önündə o qısaca bir müddət ərzində nə üçünsə yalnız qaranlıq görmüşdü: elə bil haradasa, bədənindən ayrı yerdə onun bir cüt başqa gözü vardı, o gözlər açılıb zil qaranlığa baxmışdı. Və bu duyum, bu anlaşılmaz hiss nəhəng bir maqnit kimi dünyanın bütün qorxu, təşviş və vahiməsini elə bil dartıb, böyüdücü şüşə günəş işığını xırdaca bir nöqtədə camləşdirdiyi kimi, onun ürəyinə saldı: ona elə gəldi ki, o, burada, bu Qobustan qayalıqlarında, lap elə bu oturduğu yerdə haçansa olub və onun indiki halı o haçansanın eynilə təkrardır. Yox, ona elə gəlmədi, bu, həqiqətən, beləydi, bu inkaredilməz həqiqətdi. O, gözlərini bərk-bərk yumub başını əydi, sonra dizlərini qucaqlayıb başını dizləri üstə qoydu. Göy gurultusuna bənzər bir səs eşitdi, başa düşdü ki, ürəyinin döyüntüsünü eşidir: yumruq boyda ət parçası bir canı iki bədəndə saxlaya bilmirdi.
Kaş bu gecədən səhərə sağ çıxaydım, kaş səhər qardaşım gələydi, kaş heç nə olmayaydı mənə, Allah eləməsin, Allah eləməsin mənə yazığınız gəlsin, qoymayın, qoymayın, qoymayın, qoymayın...
Gecə yenə Yer kürəsinin nəhəng çökəklərindən birinə milyon illərdən bəri yığılmış sular çalxalandı, uzaq dənizin boğuq və vahiməli səsi gəldi, qurd-quşun da səsi daşların arasında təzədən eşidildi və ovuc-ovuc səmaya səpələnmiş ulduzlar aşağı enib hərəsi bir sal daş yekəliyində böyüdü və hərəsinin parıltısından yerə nəhəng soyuq damlalar axdı: qıc olub, böyrü üstə uzanıb, bir əliylə çamadanın dəstəyindən yapışmış adamın geniş açılmış gözlərinin işartısından irəli dəyirmi bir işıq dairəsi düşürdü və qurd-quş bu işığa yığışırdı. Gecəydimi, səhərdimi, gündüzdümü - bunu bilmirdi, amma qaranlıqda və bu qaranlıqda gümüş kəmərə bənzər bir yol uzanıb Azərbay¬
canın cənubuna gedirdi, bu qaranlıqda dördüncü və beşinci mərtəbənin arasındakı meydançada bir qarı, bir qazan yarpaq dolmasını ayaqları altına qoyub əlinin arxası ilə alnının tərini silirdi; bu qaranlıqda Bakının bir üçotaqlı mənzilində axtarış gedirdi, əli hər yandan üzülmüş kiçik qardaşı onun arvadı ilə mətbəxtdə qucaqlaşıb ağlaşırdılar... Gecəydimi, səhərdimi, gündüzdümü - bunu bilmirdi, yalnız onu bilirdi ki, indən belə gərək bu dünyanın bütün rəhmətləri Müğbil kişiyə oxuna, bu dünyanın bütün ehsanları Müğbil kişiyə verilə, çünki heç kəs gəlib onu burada axtarıb tapmadı, deməli, əhvalat vaqe olub qurtardı. Allah cəmi əhli-qübura rəhmət eləsin, Müğbil kişi!..
“Haram pulun axırı yoxdu, a bala, bir az toxta”...
Ümdə səbəb bu deyildimi?..
O, çamadanı açdı. Ordaydı: səkkiz dənə gülləsi, biri də ayaqda. Tapançanı çıxarıb ucadan, lap ucadan dedi:
- Ay apardınız ha!
Soyuq lüləni ağzına soxdu və tətiyi çəkdi.
Həmin anda gecəydimi, səhərdimi, gündüzdümü, bilmirdi, - həmin anda gözlərinin işartısından irəli düşən işıq dairəsində öz növbəsini gözləyən nizə vıyıltı ilə havanı yarıb harasa uzağa süzdü, həmin anda Bakının müsəlman qəbiristanlığında qara torpaq altında kəfənə bürünmüş bir qarı elə ufuldadı ki, o biri meyitlər də eşitdi. Və həmin anda ətrafdakı mağaralardan çılpaq adamlar hayqıra-qışqıra, daş baltaları başları üzərində oynada-oynada eşiyə tökülüşüb onu qolları üstünə aldılar, mağaralardan birinə aparıb, bu şaxtalı havada isti-isti yanan tonqalın qırağında, başqa yaralıların yanında torpağa uzatdılar. Torpaq insan sidiyindən və qanından yumşalıb xəşil olmuşdu.
Aşağıda isə Yer kürəsinin nəhəng çökəkliklərindən birində qara su-larda köpək balıqları quyruqlarını dalğalara çırpıb iti dişlərini şaqqıldadırdılar. Dənizin suları qapqaraydı - bu sular elə bil milyon il qabaqların və milyon il bundan sonraların bütün müsibətli gecələrinin qaranlığını özünə hopdurmuşdu. O tonqalın istisindən və yarasının ağrısından xumarlana-xumarlana və nəhayət, hər şeyi birdəfəlik, həmişəlik unudub başa düşdü ki, sağ qalsa - ağ sümükləri bir-birinə vurub, mağarada hüznlü mahnı oxuyan qardaş və bacılarından biri olacaq, ölsə - onu göy qübbəsinin altındakı bu ucalıqdan, nəhəng qayalardan, indi çox-çox yaxında olan dənizə atacaqlar.
Çünki o qara sulardakı köpək balıqları qurban gözləyirdi.