Macar şeirinin "tənhalığı"

Bölmə: Art 07.01.2019

 

Ürəyimdə bir düşüncə

yataqda yastıqlar,

arasında ölmək.

Tərk edilmiş

bomboş otaqda

boşuna tükənmək

şam kimi...

Belə ölüm vermə mənə,

belə ölüm vermə, Tanrım!

İldırımın parçaladığı,

qasırğanın

kökündən çıxarıb

yıxdığı ağac olum,

göy gurultusuyla

dağdan bir uçqun

kimi düşən qaya olum.

Məqsədimiz çağdaş macar poeziyasını incələmək olsa da, XIX əsr macar şairi Sandor Petofiyə məxsus olan bu şeiri təqdim etməklə bəri başdan demək istəyirik ki, bugünkü macar şeirinin də ruhu, intona­siyası, haradasa, elə bu şeirin canındakı tənhalıq motivi üzə­rində qalmaqdadır.

Tənhalığın poeziyası, daha çox, romantizmlə bağlıdır. Bu poeziya, əvvəla, kosmik tənha­lıqdan – insanın kainata xüsusi missiya ilə gəlişinə inanmasın­dan və bu missiyanı yerinə ye­tirə bilmədiyinə görə yaşadığı komplekslərdən doğulur. Yəni bu, hər şeydən əvvəl, dünya ilə, yaradılışla daimi konfliktdə təklənmək hissinin poeziyası­dır. Tənhalığın poeziyası həm də şairin sosial tənhalığından – yaşadığı dövrün, cəmiyyətin sosial-ictimai reallıqları ilə zid­diyyətlərdən qaynaqlanır. Bir də mədəni tənhalıq var: sən da­şıyıcısı olmadığın dəyərlər sisteminin içindəsən, sən təfəkkür qürbətində yaşayırsan. Macar şeiri bütün dövrü ərzində bö­yük bir yalqızlıq acısı yaşamış kimi görünür.

Çayla yanaşı uzanmışam.

Ulduzlar nizamla düzülüb

çayın sularında və

mənim üzümdə.

Bu uzanmış vəziyyətdə

nə qardaşam, nə ərəm,

nə macaram.

Bəs kiməm?

Sadəcə, yorğun adam!

Bu misralar isə XX əsr Maca­rıstan şairi Attila Yozefin şeirindəndir. Həmvətənləri onu XX əsr macar poeziyasının klassiki hesab edirlər. Hər il Macarıs­tanda poeziya günü də aprelin 11-də – Yozefin doğum günün­də keçirilir. Macar ədəbiyyat­şünaslığında dissertasiyaların əksəriyyəti onun yaradıcılığı haqqındadır. Bu elmi işlərin həcmi şairin yaradıcılığının həcmindən bir neçə yüz dəfə böyükdür. "La­tın Amerikası şeiri" deyəndə Nerudanı, "türk şeiri" deyəndə Nazim Hikməti xatırladığımız kimi, "macar şeiri" deyəndə də yada düşən ilk ad Attila Jozefdir. Hərçənd bu böyük şairin Neruda kimi dünya şöhrəti yoxdur. Heç beş addımlıqdakı Avropa oxucuları da onu yaxşı tanımırlar. Deyəsən, bizim "Bi­ləcəri sindromu" adlandırdığı­mız problemi macar şairləri də yaşayıblar, yaşamaqdadırlar.

Məşhur yazıçı Artur Kestler Attila Yozefin faciəli ölümü haqqında yazanda məhz bu hissi – dünya ədəbiyyatından təcrid hissini qabardırdı: "Bəl­kə də, bu xalqın yalqızlığıdır belə dahiləri yetişdirən. Bəli, Endre Adi, Attila Yozef kimi dahilər kənar dünya üçün lal-kar doğulurlar. Bəlkə, bundan sonra da çoxları bilməyəcək ki, dünyanın indi­yədək tanımadığı At­tila Yozef böyük Avropa liriki  idi”.

Bəli, macar tənqidçilərinin "ağrının dahisi" adlandırdıq­ları Yozefin şeirlərindəki bö­yük kədər həm xalqının, həm də özünün yaşadığı sarsıntı­lardan gəlirdi. Söhbət üç ya­şında atasını, on dörd yaşında anasını itirən, bütün ömrünü yoxsulluq içində keçirən, bir şeirinə görə universitetdən qo­vulan, bir sözünə görə Kommunist Partiyasından xa­ric edilən, ömrünün son illəri­ni xəstəliklə çarpışan, otuz iki yaşında özünü qatarın altına ataraq intihar edən bir şairdən gedir.

Amma Attila Yozefin poeziyasındakı ağrı yalnız bioqrafik deyil, bəşəridir:

Qışqıran mən deyiləm, yer

uğuldayır.

Uzan suların duru dibinə,

yapış pəncərə şüşəsinə,

gizlən almazların

parıltısı arxasında,

daşlar altındakı

böcəklər arasında,

gizlə özünü isti çörək içində.

Boşuna yuyunursan

öz içində,

yalnız başqa suda

yuya bilərsən üzünü.

Ey maşınlar, quşlar,

yarpaqlar, ulduzlar,

sonsuz anamız uşaq istəyir.

Qışqıran mən deyiləm,

yer uğuldayır.

 

Demək olar ki, elə macar xal­qı da şair xalqdır. Macar şeir gü­nündə ölkənin hər şəhərində, hər kəndində müxtəlif tədbirlər təşkil edilir. Bağçalarda uşaq­lar şeir yazmağa həvəsləndirilir, teatrlarda şeir gecələri keçirilir, dünyanın başqa ölkələrindən Macarıstan paytaxtına qonaq­lar axışır, meydanlarda izdi­ham qarşısında şeir oxunur, macar şairlərinin misraları şüarlar kimi səsləndirilir.

Təbii, Avropa coğrafiyasında yerləşən ölkə olaraq, Macarısta­nın ədəbiyyatının estetik xəritə­si rəngarəngdir. Macar şeiri XX əsrin əvvəllərində həm roman­tik idi, həm də realist. Bu istiqa­mətlərin Ferens Molnar, Viktor Rakoşi, Şandor Brodi kimi nü­mayəndələri özlərini fransız ənə­nələrinin davamçıları sayırdılar. Növbəti mərhələ Qərb modernizminin dalğası ilə başlasa da, Macarıstanda sənayenin sürətli inkişafı ilə də bağlıydı. Bu dövr­də "Qərb" jurnalının ətrafına top­laşan modernistlər qrupu xeyli istedadlı şairlər üzə çıxardılar.

Son qırx ildə ədəbiyyata gə­lən şairlərin içində Avropanın modernizm təcrübəsinə söykə­nən "müasir modernistlər" də var, yeni ədəbi konsepsiyaları folklor elementlərilə, "geridə qalmış" poetik ənənələrlə bir­ləşdirən "klassik modernistlər" də. Ancaq fərqi yoxdur, onların hamısının şeirlərində "həmin tənhalıq hissi" mətndaxili bir ağrı kimi keçir. Mə­sələn, Macarıstan Yazıçılar Birliyinin sədri, səkkiz şeir kitabının müəllifi Yanoş Sentmartoni yazır:

Nə yorulur, nə bezirəm,

günlərlə, həftələrlə sözə forma gəzirəm.

Amma hər an divarlar qalxır qarış-qarış,

binalar ucalır durğun substansiyadan...

Nəşəyəmsə də, kədərəmsə də,

yoxa çıxmağa hazıram,

amma gərək sözdən icazə alam.

Və eyni ağrını "tərcüməyə çətin gələn" şeirlər müəllifi kimi tanınan Laura Yanku yaradıcılığında da görürük:

Sümükləri yığışdırmayın,

onlardan körpü tikəcəyik

Tanrıya gedən yolda...

 

...Qoynum qorxulara sığınacaq,

boz gözlərin baxışı

nohur üstündə duman.

Bir parça səma

həmişəki çörəyim,

gözləmə zalı həmişəki evim.

"Tənhalıq hissi" baxımından, bəlkə də, çağdaş macar poeziyasının başqa bir nümayəndəsini – Yanoş Lasfini istisna saymaq olar. Müasirləri onu "daşan enerji" adlandırırlar. Əlbəttə, 20 il ərzində ədəbiyyatda bu həcmdə iş görmək hər adama nəsib olmur. Yanoş Lasfi təkcə şeir yox, həm də hekayə, roman, esse, pyes, uşaqlar üçün nağıl, tənqidi məqalə yazır. Səkkiz şeir, üç nəsr kitabının, uşaqlar üçün on kitabın, iyirmidən çox tərcümə toplusunun müəllifi, otuza yaxın mükafat sahibidir. Üstəlik, universitetdə ədəbiyyat nəzəriyyəsindən və tərcümə təcrübəsindən dərs deyir; Macar Tərcüməçiləri Birliyinin yaradıcılarından və rəhbərlərindən biridir. Onun yaradıcılığını "çağdaş macar poeziyasının optimizmi" hesab edirlər: ən adi məqama, ən xırda detala da heyrətlənən, hər şeyə uşaq kimi sevinən poeziya...

Elə ki sinəmdə kükrəyir qəzəb

qırıram qab-qacağı

sonra gəzirəm

varlığın qırıntıları üstündə.

Elə ki içimə sakitlik gəlir

minlərlə qırıntıdan

yığıram özümü.

 

(Şeirlərin tərcüməsi müəllifə məxsusdur)

Salam Sarvan